2-18-1-2. توپوگرافی27
2-18-1-3. شیب27
2-18-1-4. اقلیم28
2-18-1-5. خاک و آب28
2-18-1-6. پوشش گیاهی30
2-18-1-7. زمین‌شناسی31
2-18-1-8. ژئومورفولوژی31
2-18-2 عوامل اجتماعی31
2-19. پیشینه تحقیق33
? فصل سوم: روش اجرای تحقیق، مواد و روش‌ها 39
3-1. روش اجرای تحقیق40
3-1-1. روش تحلیلی40
3-1-2. روش توصیفی40
3-2. مواد (داده‌های مورد نیاز)41
3-2-1. پهنه‌بندی بارش سالانه در سطح منطقه مورد مطالعه42
3-2-2. حداکثر بارندگی روزانه44
3-2-3 تعداد روزهای با بارندگی به میزان صفر میلیمتر و یا بیشتر46
3-2-3. تعداد روزهای با بارندگی به میزان 1 میلیمتر و یا بیشتر47
3-2-4 تعداد روزهای با بارندگی به میزان 5 میلیمتر و یا بیشتر47
3-2-5 تعداد روزهای با بارندگی به میزان 10 میلیمتر و یا بیشتر48
3-2-6. سمت و سرعت باد غالب49
? فصل چهارم: تجزیه و تحلیل داده‌ها و یافته‌های تحقیق 52
4-1. موقعیت جغرافیایی53
4-2. ویژگی‌های طبیعی بندر انزلی54
4-2-1. زمین‌شناسی54
4-2-2. توپوگرافی57
4-2-3. اقلیم59
4-2-3-1. درجه حرارت59
4-2-3-2. بارندگی61
4-2-3-3. رطوبت نسبی62
4-2-3-4. ابرناکی63
4-2-3-5. ساعات آفتابی64
4-2-3-6. روزهای یخبندان64
4-2-3-7. جهت و سرعت باد65
4-2-4. منابع آب67
4-2-5. خاک‌شناسی70
4-2-6. پوشش گیاهی71
4-3. نگاهی به برخی از ویژگی‌های دریای خزر74
4-3-1. آب و هوا75
4-3-2. زمین‌شناسی و تکتونیک76
4-3-3. منابع تأمین‌کننده آب دریای خزر77
4-3-4. خلیج‌ها، جزایر و بنادر79
4-3-5. شرایط اقلیمی گذشته و بازتاب تغییرات اقلیمی بر جغرافیای ساحلی79
4-3-6. رابطه تغییرات اقلیمی و نوسان سطح آب دریای خزر80
4-3-7. تغییرات سطح دریای خزر81
4-3-8. عوامل مؤثر در نوسان آب دریای خزر91
4-4. بررسی تغییرات خطوط ساحلی در استان گیلان91
4-5. بررسی شواهد ژئومورفولوژی در سواحل انزلی92
4-5-1.عوامل محدود کننده ژئومورفولوژیکی در محدوده بندر انزلی93
4-5-1-1. تلماسه‌های عرضی QTS93
4-5-1-2. تپه‌های ماسه‌ای94
4-5-1-3. واحد رسوبات آبرفتی رودخانه‌ای QAL197
4-5-1-4. رسوبات سدی برجای مانده (خاکریزهای طبیعی) رودخانه‌ای QAL298
4-5-1-5. پهنه‌های ماسه‌ای آزاد QSP98
4-5-1-6. مرداب و تالاب98
4-5-2. شواهد پیشروی دریای خزر به خشکی100
4-5-2-1. وضعیت ساحل در منطقه انزلی100
4-5-2-2. وضعیت کلی پیشروی در خطوط ساحلی106
4-6. نواحی ساحلی در شهر انزلی107
4-7. تأثیر باد در ایجاد اشکال ژئومورفولوژیکی108
4-8. اثر نوسانات تراز آب دریای خزر109
4-9. تأثیر تغییرات سطح آب دریا در منطقه ساحل110
4-10. موانع و محدودیت‌های توسعه شهر انزلی111
4-10-1. نحوه استقرار شهر بر اساس رقوم ارتفاعی113
4-10-2. چگونگی نحوه استفاده از اراضی در شهر114
? فصل پنجم: ارزیابی فرضیه، نتیجه‌گیری و پیشنهادها 115
5-1. ارزیابی فرضیه‌ها117
5-2. بحث و نتیجه‌گیری118
5-3. راهکارهای پیشنهادی123
فهرست منابع و مأخذ124
چکیده انگلیسی 138
فهرست جداول
عنوان صفحه
جدول 3-1: مجموع بارندگی سالانه در ایستگاه‌های تبخیرسنجی و سینوپتیک مستقر در سطح منطقه42
جدول 3-2: وضعیت بارندگی در ایستگاه سینوپتیک بندر انزلی، دوره آماری (1389-1330)44
جدول 3-3: سمت و سرعت باد غالب بر حسب نات دوره آماری (1389-1330)49
جدول 4-1: موقعیت جغرافیایی استان گیلان و محدوده مورد مطالعه53
جدول 4-2: تقسیمات سیاسی شهرستان بندر انزلی 138553
جدول 4-3: میانگین دمایی ماهان? ایستگاه بندر انزلی60
جدول 4-4: تغییرات میانگین ماهانه بارندگی در ایستگاه بندرانزلی61
جدول 4-5: میانگین بارندگی فصلی ایستگاه انزلی62
جدول 4-6: تغییرات میانگین ماهانه بارندگی در ایستگاه بندرانزلی62
جدول 4-7: متوسط ماهانه تعداد روزهای همراه با ابر در ایستگاه انزلی63
جدول 4-8: متوسط ماهانه ساعات آفتابی ایستگاه انزلی64
جدول 4-9: وضعیت روزهای یخبندان در ایستگاه انزلی65
جدول 4-10: حداکثر سرعت وزش باد در ایستگاه انزلی(متر بر ثانیه)66
جدول 4-11: توان آبی شهرستان بندر انزلی در سال 138568
جدول 4-12: طول سواحل محدوده مورد مطالعه74
جدول 4-13: مشخصات کلی بخش‌های مختلف دریای خزر75
جدول 4-14: مهمترین رودهایی که به دریای خزر می‌ریزند78
جدول 4-15: تعییرات سطح دریای خزر از قرن اول تا 1851 از نظر خانیکف83
جدول 4-16: تغییرات سطح دریای خزر از 1851 تا 1885 از نظر فیلیپوف84
جدول 4-17: تغییرات سطح دریای خزر از سال 1937 تا سال 194285
جدول 4-18: تغییرات سطح دریای خزر از سال 1943 تا سال 1950 بر حسب متر86
جدول 4-19: مشخصه نوسانات سطح آب دریای خزر، ایستگاه‌ بندر انزلی در سال‌های آبی
(81-1380) و (82-1381)89
جدول 4-20: خلاصه نتایج برازش نقشه‌های واحدهای رسوبی منطقه ساحلی بندرانزلی107
جدول 4-21: توزیع سطح شهر بندر انزلی برحسب کدهای ارتفاعی نسبت به سطح آبهای آزاد114
فهرست نمودار
عنوان صفحه
نمودار 3-1: حداکثر بارندگی روزانه در ایستگاه سینوپتیک بندر انزلی، طی دوره آماری (1389-1330)45
نمودار 3-2: نوسانات حداکثر بارندگی سالانه در ایستگاه سینوپتیک بندر انزلی، طی دوره آماری (1389-1330)46

نمودار 3-3: تعداد روزهای با بارندگی به میزان صفر میلیمتر و یا بیشتر در ایستگاه بندر انزلی، (1389-1330)46
نمودار 3-4: تعداد روزهای با بارندگی به میزان 1 میلیمتر و یا بیشتر در ایستگاه بندر انزلی، (1389-1330)47
نمودار 3-5: تعداد روزهای با بارندگی به میزان 5 میلیمتر و یا بیشتر در ایستگاه بندر انزلی، (1389-1330)48
نمودار 3-6: تعداد روزهای با بارندگی به میزان 10 میلیمتر و یا بیشتر در ایستگاه بندر انزلی، (1389-1330)48
نمودار 3-7: سمت و سرعت باد غالب ماهانه در ایستگاه بندر انزلی50
نمودار 4-1: تغییرات ماهیانه پارامترهای دما در ایستگاه بندرانزلی60
نمودار 4-2: تغییرات میانگین ماهانه بارندگی در ایستگاه بندرانزلی 61
نمودار 4-3: درصد بارندگی فصلی سالیانه ایستگاه انزلی62
نمودار 4-4: میانگین ماهیانه پارامترهای رطوبت نسبی در ایستگاه بندرانزلی63
نمودار 4-5: متوسط ماهانه تعداد روزهای همراه با ابر در ایستگاه انزلی63
نمودار 4-6: متوسط ماهانه ساعات آفتابی ایستگاه انزلی64
نمودار 4-7: وضعیت روزهای یخبندان در ایستگاه انزلی65
نمودار 4-8: حداکثر سرعت وزش باد در ایستگاه انزلی (متر بر ثانیه)67

فهرست اشکال
عنوان صفحه
تصویر 4-1: اثر نوسانات تراز آب دریای خزر90
تصویر 4-2: نمایی از تصویر ماهواره‌ای سواحل گیلان92
تصویر 4-3: تصویر ریپل مارک در ساحل کاسپین93
تصویر 4-4: نمونه‌ای از تپه ماسه‌ای تثبیت شده در منطقه جفرود94
تصویر 4-5: نمونه‌ای از برخان ساحلی تثبیت شده با پوشش گیاهی در منطقه حسن رود95
تصویر 4-6: دریابار در سواحل حسن رود95
تصویر 4-7: جدیدترین ماسه‌های ساحلی در ساحل زیباکنار96
تصویر 4-8: نمایی از تالاب بندر انزلی99
تصویر 4-9: نمونه‌ای از پیشروی آب در سواحل انزلی100
تصویر 4-10: موج شکن و تخریب آن به‌وسیله پیشروی آب دریا102
تصویر 4-11: نمایی از تغییرات خطوط ساحلی در حوالی شهر انزلی103
تصویر 4-12: نمایی از منطقه ساحلی و تأسیسات مستقر در آن104
تصویر 4-13: نمایی از اسکله بندر انزلی در سال‌های اخیر106
تصویر 4-14: نمایی از تپه‌های ماسه‌ای در سواحل انزلی108
تصویر 4-15: نمایی از سواحل شنی در انزلی109
تصویر 4-16: نواحی ساحلی در طالب آباد انزلی و استخر‌های طبیعی بازمانده از دریا110
تصویر 4-17: تغییرات سطح آب دریا در منطقه ساحلی و تخریب کاربری‌های ساحلی111
تصویر 4-18: نمایی از محدودیت‌های توسعه شهر (مرداب انزلی در منطقه پیل علی باغ)112
تصویر 4-19: نمایی از ساخت وسازهای جدید در منطقه قلم گوده113
تصویر 4-20: نمایی از ساخت و سازهای جدید در اراضی غیر مجاز113
تصویر 4-21: نمایی از استفاده از زمین در اراضی غیر مجاز شهر انزلی115
فهرست نقشه‌ها
عنوان صفحه
نقشه 1-1: موقعیت شهرستان بندر انزلی در تقسیمات کشوری 8
نقشه 3-1: مناطق همباران در سطح منطقه و شهرستان بندر انزلی 43
نقشه 4-1: وضعیت زمین‌شناسی شهرستان بندر انزلی 55
نقشه 4-2: دوران‌های زمین‌شناسی در پهنه استان گیلان 56
نقشه 4-3: طبقات ارتفاعی (هیپسومتری) در شهرستان بندر انزلی 58
نقشه 4-4: رودخانه‌های منتهی به تالاب در شهرستان بندر انزلی 69
نقشه 4-5: پوشش زمین در شهرستان بندر انزلی 72
نقشه 4-6: تصویر ماهواره‌ای از محدودیت‌های توسعه بندر انزلی 73
نقشه 5-1: محدودیتهای ژئومورفولوژیکی در شهرستان بندر انزلی 122
چکیده
تحقیق حاضر با استفاده از روش توصیفی و تحلیلی و بهره‌گیری از روش‌های اسنادی و کتابخانه‌ای و مشاهدات میدانی به بررسی محدودیت‌های ژئومورفولوژیکی در توسع? فیزیکی شهرستان بندر انزلی و شناسایی و معرفی مناطق آسیب‌دید? آن پرداخته است؛ زیرا توسع? فیزیکی شهرها عموماً در ارتباط مستقیم با بستر طبیعی و عوارض ژئومورفولوژی است. لذا با توجه به این اهداف، نتایجی به شرح زیر بدست آمد: بندر انزلی دومین شهر پرجمعیت استان گیلان، با جمعیتی بیش از یکصدهزار نفر به صورت خطی در طول حدود ?? کیلومتر از سمت شمال به دریای خزر و از جنوب به تالاب انزلی محدود می‌شود و آبراهه‌ای که ارتباط دریا و تالاب را برقرار می‌سازد، شهر را به دو قسمت شرقی (غازیان) و غربی (انزلی) تقسیم نموده است. پیشروی آب دریای خزر و به تبع آن تالاب انزلی از دو سو در دهه اخیر خسارات فراوانی را بر شهر وارد ساخته است. به‌طوری‌که شورایعالی شهرسازی و معماری ایران را برآن داشت که برای حل این مشکل به چاره‌اندیشی بپردازد. نهایتاً مقرر شد که خط تراز ?? – متر (ارتفاع از سطح آب‌های آزاد) به عنوان لبه دریا محسوب و هرگونه ساخت و سازی ورای این رقوم به جز تأسیسات سبک و موقت ممنوع اعلام گردد. بر اساس این مصوبه، مقرر شد تأسیسات زیربنایی حیاتی شهر در رقوم بالای ??- متر احداث و به کاربری‌های مسکونی و سایر خدمات وابسته تا رقوم ?? – متر اجازه ساخت و ساز داده شود. بر این اساس حدود ?? درصد از سطح شهر بندر انزلی رقوم ناامن تلقی و نزدیک به ?? هزار جمعیت ساکن در آن بایستی به نقاط امن انتقال داده شوند. محدودیت‌های توسعه شهر در شمال دریای خزر و در جنوب تالاب انزلی و اراضی پست و آبگیر هستند که هیچگونه امکانی را برای توسعه در اختیار نمی‌گذارند. علاوه بر این، بالا آمدن سطح آب دریا طی سال‌های گذشته نیز بخش عمده‌ای از شهر را تخریب یا مورد تهدید قرارداده است. بر این اساس به نظر می‌رسد مناسب‌ترین اراضی برای توسعه شهر با منظور داشتن کدهای ارتفاعی امن(رقوم بالای 24- متر) در امتداد شرقی یعنی امتداد مسیر جاده انزلی به رشت و در امتداد غربی یعنی حول محور ارتباطی انزلی به آستارا می‌باشند. اما این امکان نیز بدلیل خطی شدن بیشتر بافت شهر، تبعات خاص خود را به همراه خواهد داشت و باعث بالارفتن هزینه‌های خدمات زیربنایی شهر می‌گردد. بنابراین مناطق فوق قابل استفاده نمی‌باشد. مناسب‌ترین راه برای اسکان جمعیت و تأمین فضاهای خدماتی مورد نیاز، استفاده از بافت‌های خالی شهر و اراضی خاکی موجود و افزایش معقول میزان تراکم‌های ساختمانی و جمعیتی در بافت‌های موجود می‌باشد. بنابراین مهمترین محدودیت‌های ژئومورفولوژی در شهرستان انزلی دو عامل طبیعی یعنی مرداب انزلی و دریای خزر بوده که هر دو در توسعه شهر انزلی بسیار اثرگذار می‎باشد. البته تغییرات خطوط ساحلی و اشکال ژئومورفولوژی ایجاد شده در این نواحی نیز باعث عدم توسع? فیزیکی این شهرستان شده است.
واژگان کلیدی: محدودیت، ژئومورفولوژی، توسعه فیزیکی، شهرستان بندر انزلی
مقدمه
شهر بندر انزلی به جهت محصور شدن از دو جهت جغرافیایی (از سمت شمال با دریا و از سمت جنوب با تالاب بندرانزلی)، برای توسع? فیزیکی خود ناگزیر به سمت جهت‌های شرقی و غربی پیرامون خود حرکت می‌کند. طی این فرایند در نیم قرن اخیر چهار روستا از روستاهای حاشیه بلافصل شهر، قربانی توسعه فضایی شهر شده و در آن ادغام شده‌اند. تراکم بالای جمعیت شهر بندر انزلی و کمبود اراضی آن، توسع? فیزیکی شهر را به دنبال داشته که تحولاتی را در داخل اراضی پیرامون شهر ایجاد می‌کند. این تحولات منجر به تغییرات کاربری اراضی روستایی و کشاورزی شده و رفته رفته سطح وسیعی از اراضی به ساخت و سازها اختصاص یافته است. شهر بندر انزلی به عنوان تنها نقطه شهری در شهرستان به کانون جذب جمعیت مهاجر تبدیل شده و این روند طی قرن اخیر شهر را با افزایش جمعیت و کاهش اراضی مواجه کرده است. روستاهایی همچون سوسر نویر و وقار در سال 1365 و روستاهای شالور کولیور در سال 1375 طی فرایند خزش شهر در آن ادغام شده‌اند. همچنین روستاهای بشمن و طالب‌آباد که در حاشیه بلافصل شهر واقع شده‏‌اند، از این قاعده مستثنی نبوده و مورد تهاجم ساخت و سازهای شهر قرار گرفته و محل اسکان جمعیت آن شده‌ است. بدین صورت از وسعت اراضی روستاها کاسته شده و با تبدیل شدن به سازه‌های شهری در محدوده شهری ادغام شده‌اند. در واقع شهر با رشد افقی خود به سمت روستاهای حاشیه حرکت کرده و اراضی روستایی را در خود حل می‏‌کند و با گذشت زمان، روستاها به صورت کامل توسط شهر بلعیده می‏‌شوند. تراکم جمعیت، کمبود زمین، شهر را ناگریز به توسعه به سمت اراضی پیرامونی هدایت می‏‌کند. بنابراین با توجه به وجود دو عامل طبیعی یعنی دریا و مرداب و اشکال ایجاد شده ژئومورفولوژی در نواحی ساحلی این تحقیق به بررسی محدودیت‌های ژئومورفولوژیکی در توسع? فیزیکی شهرستان بندر انزلی پرداخته و بر این اساس به پنج فصل زیر تقسیم شده است:
فصل اول: کلیات تحقیق؛
فصل دوم: مرور منابع، ادبیات تحقیق و پییشینه تحقیق؛
فصل سوم: روش اجرای تحقیق، مواد و روش؛
فصل چهارم: تجزیه و تحلیل داده‌ها و یافته‌های تحقیق؛
فصل پنجم: ارزیابی فرضیه‌ها، بحث و نتیجه‌گیری و پیشنهادات.
1-1. بیان مسئله
گسترش فیزیکی شهرها فرآیندی پویا و مداوم است و طی آن محدوده‌های فیزیکی شهر و فضاهای کالبدی آن در جهات عمودی و افقی از حیث کمّی و کیفی افزایش می‌یابد. هر کدام از این دو روش، کالبد متفاوت و جداگانه‌ای از دیگری ایجاد می‌نماید. رشد فیزیکی به شکل افزایش محدوده شهر یا به اصطلاح گسترش افقی ظاهر می‌گردد و رشد عمودی به صورت درون‌ریزی جمعیت شهری و الگوی رشد شهر فشرده، نمایان می‌شود.
جامعه ما در طی صد سال گذشته صرف‌نظر از علت‌ها و تحت تأثیر تمدن غرب، دگرگونی‌های سریعی را متحمل شده است و نهایتاً شکل جدیدی به خود گرفته که از بسیاری جهات متفاوت با گذشته‌اش می‎باشد. این تغییرات در تمامی عرصه‌های جامعه به نحوی به وجود آمده که سازه‌های سنتی، فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی جامعه را به هم ریخته و زندگی جدید که در اثر نیازهای زمان شکل گرفته است نه تنها تداوم منطقی و روند گذشته را ندارد بلکه چیزی ورای معنای گذشته است و الگوی جدید را سازماندهی می‎نماید. لیکن توسع? کالبدی لجام گسیخته و بدون برنامه یکی از معضلات اصلی در ساختار شهری و اقتصادی ـ اجتماعی کشورهای در حال توسعه است. در ایران نیز مسئله توسع? کالبدی بی رویه در برخی شهرها و از جمله شهر انزلی دیده می‌شود. از آنجایی که توسع? کالبدی شهرها نابودی اراضی کشاورزی و گسترش به سمت پهنه‌های آسیب‌پذیر را به دنبال خواهد داشت لذا باعث برهم خوردن تعادل و پایداری اکولوژیک در شهرها می‌شود.
استان گیلان با توجه به موقعیت جغرافیایی خود از جمله استان‌های مهاجرپذیر بوده که هر ساله افراد زیادی بدلیل شرایط جغرافیایی منحصر به فرد آن به این استان مراجعه می‌نمایند. شهرستان بندر انزلی یکی از شهرستان‌هایی است که در دهه‌های اخیر از رشد فزاینده‌ جمعیتی برخوردار بوده که از دلایل عمده آن می‌توان به موقعیت طبیعی(دریا، ساحل، مرداب) و شرایط مناسب اقلیمی برای سکونت و همچنین مهاجرپذیر بودن نیروی کار به علت منطقه آزاد تجاری و صنایع و کارخانجات در گروه‌های عمده‌ فعالیت، اشاره نمود. این شهرستان در ناحیه‌ای کاملاً جلگه‌ای به صورت طولی و در ساحل دریای خزر واقع شده و مکان شهر بندرانزلی، بین تالاب بین‌المللی انزلی و دریای خزر می‌باشد. بر این اساس محدودیت‌های توسعه شهر در شمال دریای خزر و در جنوب تالاب انزلی و اراضی پست و آبگیر هستند که امکانات قابل توجهی را برای توسعه در اختیار نمی‌گذارد. علاوه بر این بالا آمدن سطح آب دریا طی سال‌های گذشته نیز بخش عمده‌ای از شهر را تخریب یا مورد تهدید قرار داده است. لذا این تحقیق در نظر دارد محدودیت‌های ژئومورفولوژیکی شهرستان بندر انزلی را مورد بررسی و تحلیل قرار داده و راهکارهایی را برای برون‌رفت از آن پیشنهاد نماید.

1-2. اهمّیت و ضرورت تحقیق
شهرهای امروزی با توجه به گستردگی سطح‌شان که دائماً بر مقدار آن افزوده می‌شود، زمین‌های وسیعی را به خود اختصاص می‌دهند. این زمین‌ها از ترکیب واحدهای مختلف توپوگرافی و مورفولوژیک تشکیل می‌یابند. هر اندازه که شهرها گسترش پیدا کنند، برخورد آنها با واحدهای گوناگون توپوگرافی و ژئومورفولوژی و موضوعات مربوط به آنها زیادتر می‌شود. در این میان با توجه به مقر و مکان قرارگیری این سکونتگاه‌ها در واحدهایی نظیر دامنه‌ها و دره‌ها، سواحل و دشت‌های سیلابی، نقاط مرتفع و پرشیب کوهستانی و موارد دیگری نظیر اینها، نوع محدودیت‌ها و خطرات محیطی تحمیل شده متفاوت بوده و می‌بایست با شناسایی و دسته‌بندی آنها، شرایط مطلوب‌تر و پایدارتری را برای افراد در راستای کاهش خسارات جانی و مالی فراهم نمود. لذا اهمّیت و ضرورت شناخت ویژگی‌های محیط طبیعی با تأکید بر علوم زمین‌شناسی و ژئومورفولوژی جهت تمیز و تشخیص نقاط مناسب و کم‌خطر برای ایجاد بناها و ساختمان‌ها، از مناطق نامساعد و پرخطر، معلوم می‌شود. برای شناخت بخش اعظمی از ویژگی‌های محیط طبیعی نیاز به مطالعه ژئومورفولوژی است. در سایه کسب این گونه آگاهی است که می‌توان قدم‌های موثری در انتخاب مناسب‌ترین مکان برای ایجاد و گسترش شهرها برداشت و نسبت به جلوگیری از خطر پدیده‌های طبیعی و یا مقابله با آنها اقدامی جدی به عمل آورد.
1-3. اهداف تحقیق
هر تحقیق دارای اهداف مشخصی است. این اهداف به دو گروه هدف‌های کلی و هدف‌های ویژه تقسیم می‎شوند. “هدف کلی” مقصود و منظور نهایی از انجام پژوهش است. هدف کلی مستقیماً از مسئله پژوهش مشتق می‌شود. “اهداف ویژه” تحقیق که اصولاً از مسئله پژوهش و اهداف کلی نشأت می‌گیرند و محقق با بیان این اهداف دقیقاً تصریح می‌کند که در این تحقیق چه انجام می‌شود و چه انجام نمی‌شود (نادری و همکاران، 1389: 11). از اینرو در پژوهش حاضر نیز اهداف کلی و ویژه آن به شرح زیر است:
* بررسی محدودیت‌های ژئومورفولوژیکی در توسع? فیزیکی شهرستان بندر انزلی؛
* شناسایی و معرفی مناطق آسیب‌دیده، ناشی از عوامل ژئومورفولوژی محدودکننده در شهرستان بندرانزلی؛
* ارائه راهکارهای لازم در جهت جلوگیری از محدودیت‌های طبیعی در شهرستان بندرانزلی.
1-4. سؤال تحقیق
مهمترین سؤال‌های تحقیق حاضر به شرح زیر می‌باشد:
– عوامل و پدیده‌های تأثیرگذار ژئومورفولوژی بر توسع? فیزیکی شهربندر انزلی کدامند؟
– آیا توسع? فیزیکی شهر بندر انزلی با عوامل ژئومورفولوژیکی ارتباط مستقیم دارد؟
1-5. فرضیه تحقیق
با توجه به اهداف و پرسش‌های تحقیق، برای این پژوهش دو فرضیه مطرح شده که به شرح زیر می‎باشد:
* به نظر می‌رسد بعضی از عوامل ژئومورفولوژیکی مثل دریا و نیز احاطه آب در بیشتر قسمت‌های شهری مانع از توسع? فیزیکی شهر بندر انزلی می‌شود.
* توسع? فیزیکی شهر بندر انزلی با عوامل ژئومورفولوژیکی ارتباط مستقیم دارد.
1-6. روش تحقیق
هدف از انتخاب روش تحقیق، این است که مشخص شود برای بررسی موضوعی خاص، محقق چه روش تحقیقی لازم است اتخاذ کند تا او را هرچه دقیق‌تر و سریع‌تر به پرسش یا پرسش‌های مورد نظر هدایت نماید. با توجه به این که تحقیق حاضر به جمع‌آوری اطلاعات و شواهد میدانی برای آزمون فرضیه‌ها یا پاسخ به سوال‌های مربوط به وضع کنونی شهر می‌پردازد، لذا روش تحقیق به کار رفته در این طرح، توصیفی تحلیلی و از نظر هدف کاربردی می‌باشد.
1-6-1. روش گردآوری اطلاعات
مرحله گردآوری اطلاعات، آغاز فرآیندی است که طی آن محقق یافته‌های میدانی و کتابخانه‌ای را گردآوری می‌کند و به روش استقرایی به طبقه بندی و سپس تجزیه و تحلیل آنها می‌پردازد و فرضیه‌های تدوین شده خود را مورد ارزیابی قرار می‌دهد و در نهایت حکم صادر می‌کند و پاسخ مساله خود را به اتکای آنها می‌یابد (حافظ‌نیا، 1377: 162). در پژوهش حاضر، روش گردآوری اطلاعات به صورت کتابخانه‌ای، اسنادی و میدانی می‌باشد. لذا جهت تهیه آمارهای جمعیتی و خدمات به سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی و کتابخانه دانشگاه آزاد اسلامی واحد رشت و همینطور برخی ادارات شهرستان انزلی و همچنین سایت‌های اینترنتی مختلف مراجعه نموده و جهت برآورد داده‌ها از نرم‌افزار اکسل و SPSS و جهت ترسیم نقشه‌های مورد نیاز از نرم افزار ArcGIS استفاده شده است.
1-6-2. ابزار گردآوری اطلاعات
ابزار گردآوری اطلاعات در روش کتابخانه‌ای به صورت فیش‌برداری، جدول و کروکی و … بانک‌های اطلاعاتی و شبکه‌های کامپیوتری و ماهواره‌ای بوده و در روش میدانی از پرسشنامه، مصاحبه، گفتگو، دوربین عکاسی و غیره استفاده شده است.
1-6-3. روش تجزیه و تحلیل اطلاعات
تجزیه و تحلیل می‌تواند بر اساس مستندات موجود کمّی یا کیفی باشد. برای انجام تحلیل‌های کمّی از داده‎های آماری استفاده می‌شود. تحلیل‌های کیفی نیاز به مستندات کمّی دارد. که این مستندات از منابع کتابخانه‌ای و میدانی با روش‌های خاص خود استخراج شده و سپس ارزیابی قرار می‌گیرند (برگرفته از رهنمایی، 1392: 148). در این تحقیق پس از جمع‌آوری اطلاعات از طریق ابزارهای گردآوری، داده‌های خام را مورد تجزیه و تحلیل قرار داده و همچنین به تفسیر نقشه‌های مورد استفاده پرداخته تا نتایج مطلوب ارائه گردد. لذا برای تجزیه و تحلیل اطلاعات با توجه به ماهیت داده‌ها از روش‌های توصیفی و آماری استفاده شده است.
1-7. قلمرو تحقیق
بندر انزلی در شمال مرکزی استان گیلان در طول جغرافیایی 49 درجه و 28 دقیقه و عرض جغرافیایی 37 درجه و 28 دقیقه واقع شده است و ارتفاع آن از سطح دریای آزاد 26- متر می‌باشد. با وسعتی در حدود 7/304 کیلومتر مربع، از شمال به دریاچه بزرگ خزر و از شرق به شهرستان رشت و از جنوب به شهرستان صومعه‌سرا و از غرب به شهرستان رضوانشهر محدود می‌شود. بندر انزلی دارای یک شهر به نام انزلی، یک بخش به نام بخش مرکزی، دو دهستان به نام‌های دهستان چهارفریضه با 21 آبادی و دهستان لیجارکی حسن‌رود با 7 آبادی می‌باشد(نقشه شماره 1-1).
بندر انزلی در ناحیه‌ای کاملاً جلگه‌ای و ساحلی به صورت طولی در ساحل دریاچه خزر واقع شده و از آب‌وهوای معتدل برخوردار است و به دلیل قرار گرفتن در ساحل ماسه‌ای دریا از موقعیت مناسبی برای توریسم برخوردار است. بندر انزلی در محل به هم پیوستن تالاب به دریاچه خزر و بر روی رسوب‌های دلتائی آن قرار گرفته و به همین جهت شهر از سه قسمت تشکیل شده است. بخش غربی یا انزلی، بخش میانی یا شبه‌جزیره میان پشته و بخش شرقی به نام غازیان (مرکز آمار ایران، سالنامه دوره‌های مختلف آماری).
نقشه موقعیت
1-8. واژه‌ها و مفاهیم
* شهر: شهر مجموعه‌ای از مناسبات و روابط انسانی با محیط زیست است، در این مجموعه نه تنها روابط انسانی با محیط که (در میدان عمل جغرافیا بررسی می‌شود) جای دارد، بلکه روابط درونی انسان‌ها و اندیشه‌های فکری و فلسفی آنان با یکدیگر نیز از دیدگاه‌های علوم دیگری مانند فلسفه، جامعه‌شناسی، روانشناسی و غیره مورد بررسی و مطالعه قرارمی گیرد (راهنمایی، 1371: 6). شهر در حقیقت جایی است که با جمعیتی تعلیم یافته در بخش خدمات اداری، بانکداری، آموزش و پرورش، بهداشت صنایع و کارخانه‌های بزرگ باسبک زندگی متفاوت ازجامعه روستایی (شیعه، 1385: 6 ). در اصطلاح محدوده‌ای را شهر گویند که بسیاری از شرایط و خصوصیات از جمله ابعاد اکولوژیکی، شرایط شغلی، خصیصه‌های اجتماعی ـ فرهنگی، حوزه‌های اداری، فعالیت‌های اقتصادی خصوصیات جمعیتی و غیره آن را نسبت به سکونتگاه‌های دیگر متمایز می‌نماید (شکویی، 1381).
* فضای شهری: آن بخش از فضاست که به‌وسیله شهر اشغال یا دست کم به ضرورت کارکرد درونی کانون‌های جمعیتی مورد استفاده قرار گرفته است. این فضا مشتمل است بر محدوده‌های ساخته شده شبکه راه‌های شهری، قرارگاه‌ها و مؤسسات صنعتی، مؤسسات حمل و نقل، باغ‌ها، اماکن ویژه سرگرمی و تفریحی، محل‌های گذران اوقات فراغت یعنی آن بخش از فضاها که در دسترس شهرنشینان قرار دارد (دلفوس، 1374: 83).
– توسعه: توسعه فرآیندی از تغییر و دگرگونی است که نه تنها در زمینه اقتصادی، سازمان سیاسی و بلاخره ضوابطی که رفتارهای انسانی را در جامعه رهبری می‌کند، نیز اثر می‌گذارد. به عبارتی توسعه به معنای ارتقاء مستمر کل جامعه و نظام اجتماعی به سوی زندگی بهتر و یا انسانی‌تر است(معصومی اشکوری، 1370: 43). توسعه عبارت است از تغییر در ساختارهای اجتماعی، فرهنگی، سیاسی، قضائی و… بگونه‌ای که نه تنها رشد کمّی جامعه را به همراه داشته باشد بلکه تغییرات کیفی در شیوه‌های زندگی، رفاه اجتماعی، بالندگی فرهنگی، زیرساخت‌های اقتصادی و… را فراهم آورد. همچنین برخی متخصصان، توسعه را اینگونه تعریف کرده‌اند: توسعه عبارت از شکفتن تدریجی هر چیز از یک حالت ابتدایی و حرکت آن به سمت مرحله تکامل یافته‌تر است (جرالد، 1368: 13).
* توسع? فیزیکی: تمام عواملی از شهر که به دید می‌‌‌‌آید و چشم قادر به تماشای آن است. تمام این عوامل بصورت انفرادی و خواه در حالتی به صورت پیوسته و دسته جمعی عمل می‌‌‌‌کند. به افزایش کمّی و کیفی کاربری‌ها و فضاهای کالبدی یک شهر که در ابعاد افقی و عمودی و در طول زمان انجام می‌‌‌‌گیرد توسع? فیزیکی گویند (زنگی‌آبادی، 1372: 38). رشد و گسترش اندامواره شهر یعنی بزرگ شدن تنه و اندام فیزیکی شهر به معنای توسع? فیزیکی است که شهر از جهات مختلف می‌تواند به این توسعه و رشد برسد و در مقابل نیز همانطور هم می‌تواند توسط بعضی عوامل متوقف شود. در توسع? فیزیکی شهر، زمین‌های اطراف شهرها و یا به عبارتی روستاهای همجوار شهرها به شهرهای اصلی متصل و چسبانیده می‌شوند و تحت اشغال شهر در می‌آیند. توسع? فیزیکی بر خلاف توسع? کالبدی که عموماً در درون شهر صورت می‌گیرد، پا را فراتر نهاده و روز به روز فضای بیشتری را اشغال می‌کند و به بزرگتر شدن وسعت شهر منجر می‌گردد.
* ژئومورفولوژی: فرآیندهای ژئومورفولوژیکی زمین همواره ناشی از نیروهای فیزیکی، ‌شیمیایی و یا بیولوژیکی هستند که در سطح زمین تغییراتی ایجاد می‌کنند. ژئوموفولوژی به بحث در مورد اشکال سطح زمین که نتیجه دو عامل درونی (تکتونیک) و بیرونی عناصر و عوامل (اقلیم) ایجاد می‌شوند، می‌پردازد.
* محدودیت: هرگونه جلوگیری از پیشروی و توسعه در یک منطقه را به‌وسیله عوامل دیگر محدودیت می‌گویند. در برخی موارد محدودیت به معنای کاستی و نبودن را نیز می‌دهد. در این تحقیق منظور از محدودیت جلوگیری و مهار برخی عوامل در برابر عوامل دیگر می‌باشد. برخی محدودیت‌ها ناشی از عملکرد انسان بوده و برخی از محدودیت‌ها به‌صورت طبیعی می‌باشند. مهمترین محدودیت‌های طبیعی موجود در شهر انزلی وجود دو موانع طبیعی بوده که از هر دو طرف شهر انزلی را تحت فشار قرار داده است. از یک طرف دریا و پیشروی و بالا آمدن آب دریا در سال‌های اخیر و از طرف دیگر مرداب انزلی که خود در این سال‌ها دستخوش تغییرات متعددی شده است.
1-9. مشکلات، محدودیت‌ها و موانع تحقیق
در انجام پژوهش حاضر با محقق محدودیت‌هایی روبرو شد که در زیر به برخی از آنها اشاره گردید:
الف) مشکلات علمی تحقیق:
* کمبود منابع در رابطه با موضوع تحقیق؛
* کمبود اطلاعات دسته اول در سازمان‌های ذیربط؛
* کمبود آمار و اطلاعات کافی و لازم در ادارات منطقه مورد مطالعه؛
* عدم همکاری بعضی از سازمان‌ها و نهادها.

در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید

ولی برای دانلود فایل اصلی با فرمت ورد حاوی تمامی قسمت ها با منابع کامل

اینجا کلیک کنید

ب) مشکلات مالی:
* بالا بودن هزینه تهیه داده‌های اولیه از قبیل آمار، نقشه و …؛
* عدم تأمین مالی پژوهشگر.
2-1. مورفولوژی
ساختار واژه مورفولوژی ما را با ترکیب دو واژه آشنا می‌سازد. این دو واژه عبارت است از morph (شکل) و logy (شناخت). morph بیانگر حوزه قلمروی است که شکل‌شناسی در آن حوضه صورت می‌گیرد و مفهوم لوژی به مورف اشاره دارد. موضوع اصلی این کلمه شکل‌شناسی است و شکل‌شناسی اساس معرفت محقق قرار می‌گیرد. در اینجا اشکال چیزی جز اجزاء و نسبت و نحوه ارتباط آنها با یکدیگر نیست. اشکال چیزی جز ترکیبی از سطوح نیستند. بنابراین یک جغرافیدان وقتی به چشم‌اندازهای ارضی می‎نگرد، مجموعه‌ای از سطوح با ویژگی‌های متعدد را می‌بیند که با نسبت‌های خاصی با یکدیگر تلفیق و ترکیب شده‌اند. هر سطح ویژگی‌هایی دارد که تندی و کندی وجه شیب، تحدب و تقعر آن از ویژگی‌های قابل اندازه‌گیری آن محسوب می‌شود. شیب سطوح از جمله ویژگی‌های دیگر سطوح است که معمولاً میزان آن برای هر سطحی متفاوت است. خطوط تراز مشخصات ارتفاعی نقاط را منعکس می‌سازد ولی فرم و شکلی که به خود می‌گیرند تفسیر دیگری دارد (رامشت، 1384ص29).
2-2. ژئومورفولوژی
فرآیندهای ژئومورفولوژیکی زمین همواره ناشی از نیروهای فیزیکی، ‌شیمیایی و یا بیولوژیکی هستند که در سطح زمین تغییراتی ایجاد می‌کنند. ژئوموفولوژی1 به بحث در مورد اشکال سطح زمین که نتیجه دو عامل درونی (تکتونیک) و بیرونی عناصر و عوامل (اقلیم) ایجاد می‌شوند، می‌پردازد.
امروزه تأکید دانش ژئومورفولوژی بر مطالعه فرآیندهای حاکم بر شکل‌زایی لندفرم?های بیرونی سطح زمین و به‌ویژه تغییراتی است که از این جهت طی دوره کواترنر و ظهور و گسترش انسان و فناوری?های وی ایجاد شده و این موضوع به این علم جنبه کاربردی ارزشمند بخشیده است. در میان فرآیندهای تغییر‌دهنده سطح زمین، فرآیندهای ساحلی به‌خاطر شرایط ویژه سواحل که محل برخورد قلمرو کره آبی (هیدروسفر2)، کره هوا (اتمسفر3) و سنگ کره (لیتوسفر4) است، اهمّیت به بسزایی دارد.

2-3. اهمّیت مطالعات ژئومورفولوژی در برنامه‌ریزی عمران شهری
برخی بر این باورند که شهرها در پدیده‌های ژئومورفولوژی نقش دارند و مدعی‌اند که یکی از کارهای اساسی مطالعات شهری، توجه به مسائل ژئومورفولوژی است. همچنین گروهی، یکی از کارهای اساسی ژئومورفولوژی را توجه به مسائل شهری می‌دانند و بر این باورند که قلمرو مطالعات ژئومورفولوژی به فرایندهای انسانی نیز معطوف است (مقیمی، 1387: 3).
شهرها زمین‌های وسیع و گسترده‎ای را به خود اختصاص می‌دهند. این زمین‎ها از ترکیب واحدهای مختلف توپوگرافی و ژئومورفولوژی تشکیل می‌یابند. هر اندازه که شهرها توسعه یابند و گسترش پیدا کنند برخورد آنها با واحدهای گوناگون توپوگرافی و ژئومورفولوژی و موضوعات مربوط به آنها زیادتر می‎شود. واحدهای ژئومورفولوژی همیشه با پویایی و دینامسیم محیط طبیعی درارتباط است. هرگونه اقدام در راستای توسعه و عمران شهرها به نحوی با پویایی و دینامیسم مذکور و در نتیجه با پدیده‌های ژئوموفولوژی تلاقی می‎کند. در این برخورد اگر برخی از اصول و نکات ضروری رعایت نشود تعادل مورفودینامیک محیط به هم می‌خورد و مورفوژنز چنان زیاد می‌شود که نتایج جبران‌ناپذیری به بار می‌آورد. اخبار مربوط به جریان سیل در اکثر شهرهای جهان و ایران به‌گوش می‌رسد. برای مثال بخشی از شهروندان از ریزش کوه می‌نالند. جریانات سولیفلوکسیون5 بعضی دیگر را زیر خروارها آوار می‌برد. زمین لرزه‌ها و تکان‌های زمین نیز موجب ویرانی شهرها و قصبه‌ها می‌گردد. اگر قسمتی از این ویرانی‌ها مستقیماً به امواج زلزله مربوط باشد. بخش مهم دیگر به‌طور غیرمستقیم در اثر دخالت پدیده‌های ژئومورفولوژی که برخی از آنها خود از تکان‌های زمین ناشی می‌شود حاصل می‌آید. بدیهی است که در گزینش محل شهرها تجربه پیشینیان تأثیر بسزایی داشته است. اما سابقاً زندگی ساده شهروندان موجب می‌شد که اهمّیت موضوع چندان مورد توجه قرار نگیرد. در صورتیکه امروز تجهیزات عمرانی به‌طور پیچیده‌ای توسعه یافته‌اند و بناها ابعاد گسترده‌تر و مجهزتری به خود گرفته‌اند، مساحت شهرها تا چندین برابر افزایش پیدا کرده است، کارخانه‌های صنعتی بزرگ و کوچک به عنوان پدیده‌ای ضروری در کنار شهرها تأسیس شده است. اینها به فضاهای گسترده‌تری نیاز دارند. بنابراین اهمّیت و ضرورت شناخت ویژگی‌های محیط طبیعی جهت تمیز و تشخیص نقاط مناسب برای ایجاد بناها و ساختمان‌ها از مناطق نامساعد معلوم می‌شود. برای شناخت بخش اعظمی از ویژگی‌های محیط طبیعی به مطالعه ژئومورفولوژی نیازمندیم و در سایه کسب اینگونه آگاهی است که می‎توان قدم‌های مؤثری در انتخاب مناسب‌ترین مکان برای ایجاد گسترش شهرها و ایجاد کارخانه‌های عظیم برداشت و نسبت به جلوگیری از خطرات پدیده‌های یاد شده و یا مقابله با آنها اقدامی جدی به عمل آورد (رجائی، 1382: 209).
2-4. نقش ژئومورفولوژی در برنامه‌ریزی‌های ساحلی
در بسیاری از مناطق ساحلی برنامه‌ریزی‌هایی که جهت حفاظت مناطق ساحلی در نظر گرفته شده است، در بعضی موارد عناصر ژئومورفولوژیکی نیز مورد توجه قرار گرفته ولی اغلب آنها ناموفق و محکوم به شکست بوده است. یکی از روش‌هایی که برای طبقه‌بندی خطوط ساحلی در نظر گرفته شده، روش طبقه‌بندی از حیث ویژگی‌های طبیعی، استراتژیکی، اقتصادی است.
– از نظر ویژگی‌های طبیعی و ژئومورفولوژیکی می‌توان سواحل را به دو بخشِ “سواحل دریاباری” و “سواحل پست” تقسیم کرد. همچنین طبقه‌بندی فوق نیز به بخش‌های فرعی‌تر تقسیم می‌شود مانند توان حساسیت به فرایندهای لغزشی، ریزشی و جریان‌های گلی یا براساس ویژگی‌های زمین‌شناسی و مورفولوژیکی.
– در زمینه نظامی نیز سواحل را از حیث مشکلات و مسائل ورود به خشکی، نحوه دسترسی به نواحی داخلی و دور از ساحل موانع و محدودیت‌های آن را مورد مطالعه قرار داد.
– از نظر اقتصادی قلمرو توسعه و گسترش مراکز صنعتی معیار ارزیابی محسوب می‌گردد این محدوده به‌وسیله خورها و خلیج‌های کوچک، آب‌های ساحلی عمیق، قابلیت احیاء و اصلاح زمین‌ها بیشتر مورد توجه قرار می‌گیرد. سواحل پلاژیک و منطقه پست خط ساحلی به عنوان منبعی بزرگ به منظور توسعه ساختمانی از توان بالقوه‌ای برخوردار است. خط ساحلی و سرزمین‌های ساحلی را می‌توان بر اساس استعدادها و توان بالقوه آنها طبقه‌بندی کرد مانند زمین‌هایی که مورد استفاده کشاورزی قرار می‌گیرند. حتی از نظر ایجاد تفرجگاه‌ها و مراکز ورزشی و توجه به مناظر طبیعی، خانه‌های ویلایی جهت سپری کردن اوقات فراغت، همچنین ایجاد و توسعه پلاژها برای گذران روزهای تعطیلی طبقه‌بندی کرد. علاوه بر این ایجاد پارکینگ‌ها اتومبیلی و گسترش اردوگاه‌ها و تفرجگاه‌های ساحلی که در موارد لازم نیازهای تفریحی و سرگرمی‌های مردم را تأمین می‌نمایند (نادرصفت، 1379: 149).
2-5. برنامه‌ریزی ژئومورفیک
اهداف برنامه‌ریزی ژئومورفیک عملی است هوشیارانه که در آن بهترین راه حل ژئومورفیک برای وضعیت‎های مختلفی که انسان با آن روبروست اتخاذ می‌گردد:
– گامی است در جهت دوری جستن هر چه بیشتر جوامع از تغییرات سریع ژئومورفیک؛
– کوششی است اندیشمندانه برای برای ایجاد ترقی و تأمین رفاه عمومی و توسعه پایدار سطوح مختلف (محلی، ملی، منطقه‌ای، جهانی) و حفظ محیط زیست؛
– تلاشی است برای شناخت اشکال سطحی زمین، تعیین مناسب‌ترین جایگاه‌ها به منظور استقرار بناهای ماندگار تلاشی است در جهت تعالی محیط زیست؛
– تلاشی است برای کاهش هرچه بیشتر بلایای طبیعی (معتمد و مقیمی، 1378: 80).


پاسخ دهید